Tâ'ife-i Efrenc'in öteden berü sanâyiʿ-i mütenevviʿaya meyl ü rağbetleri devletlerinin cihet-i intifâʿlarına dâ'ir ve muhtâcun ileyh oldukları ecnâs-ı emtiʿa vü eşyâya sarf u istihlâk olunacak nukūd memleketlerinde kalup, bilâd-ı sâyireye intikāl etmamek garazına mebnî olduğundan fazla, düvel-i uhrâda mess-i ihtiyâc ile ʿale'd-devâm revâc üzere olan eşyânın vücûd-pezîr [Ü4 277a] olması zımnında, âhar diyârda nâm-âver olan mehere ve sunnâʿı tergîbât-ı kavliyye vü fiʿliyye ile isticlâb ve metîn u musannaʿ çarhlar ve telâhuk-ı efkâr ile istikrâr bulmuş dest-gâhlar inşâ edüp, eşyây-ı matlûbenin gāyet-i sınâʿiyyesine zafer bulmak içün bâdî-yi emrde hadden efzûn mâl harc ve maksada vusûl ʿakabinde dest-âver-i kâr-gâh-ı husûl olan eşyâyı, şiddet-i rağbetle taleb-kâr olanlara nakl ü beyʿ ve nukūd-ı ecânibi ictizâb ve bu cihetle mâlik-i emvâl-i bî-hisâb oldukları zâhir olup, ez-cümle ecnâs-ı kağıdın memâlik-i Devlet-i ebed-müddet'de sâyir düvelden birkaç kat ziyâde sarf olunduğunu tahkīk ve cüz'-i aʿzamı olan siyâb-ı bâliye ve rikâʿ-ı matrûhayı bilâd-ı İslâmiyye'den tedârük edüp, beher sene bu mâdde zımnında ne mikdâr mebâliğe dest-res oldukları nâ-güncây-ı defâtir-i erbâb-ı tedkīk olduğu ve sinîn-i sâlifede her cins kağıda ihtimâm ve mâye ve sâyir eczâsına saʿy ü ikdâm ederler iken, Memâlik-i mahrûse'de kağıd kâr-hânesi mefkūd ve ne cins kağıd olursa ber-muktezây-ı ihtiyâc sarf u istiʿmâl olunacağı meşhûdları olduğundan, ciyâdet-i sanʿata müterettib olan tekayyüdü terk ü ihmâl ve bilâ-külfet husûlü mümkin olan redî ve neşşâf kağıdlar iʿmâl ve irsâliyle erbâb-ı kalemi ʿale'l-ʿumûm mübtelây-ı se'âmet ü melâl etmişler idi.
Zemân-ı sâbıkda bu zarar-ı bî-gāyenin çâresi görülmek ve Dâru's-saltana'da kağıd iʿmâliyle nakd-i devlet, eyâdî-yi ecânibe girmemek tasavvurâtı ezhân-ı ʿâliye erbâbının nakş-ı sahayif-i [Ü4 277b] zamîrleri olup, kâr-fermâyân-ı devleti teşvîk ve mukaddimât-ı müselleme serdiyle sedd-i ebvâb-ı kesel ü taʿvîk eylediklerine binâ'en, emr-i mezkûrun bast olunan fevâyidi mübeyyen ve kuvvetden fiʿle îsâli cümle ʿindinde müstahsen görülüp, ihzâr-ı edevât ve ʿamele ile iʿmâline mübâşeret ve mukaddimesi hüsn-i hıtâmına delâlet etmek emârâtı
meşhûd-ı erbâb-ı himmet olmuşiken, istihsâl-i menâfiʿ-i âtiye zımnında sarf-ı mâl-ı muʿaccel giderek beşîʿ u müsakkal görüldüğünden gayrı, Efrenc tâyifesi dahi diyârlarında ücret-i ʿamele zann u tahmînden dûn ve sühûlet-i ʿamel sebebi ile sarf etdikleri şey' ekall-ı mâ-yekûn olup, Âsitâne'de iʿmâl olunacak kağıdın masrafı el-yevm beyʿ etdikleri kağıdın behâsına nazaran muzâʿaf u efzûn olduğunu takrîr ve Devlet-i ʿaliyye'ye zarar-ı sırfdan gayri bir şey ʿâyid olmayacağını ilkā vü tezkîr ve sıdk-ı müddeʿâlerine delîl ittihâz etdikleri mugāletât, kulûb-ı erbâb-ı hall ü ʿakde te'sîr edüp, kuvve-i karîbeye gelmiş böyle bir maslahat-ı nâfiʿayı terk ü ilgā ve yevmen-fe-yevmen tâ'ife-i mesfûrenin zamâyim-i tedrîcî ile nîk ü bed fürûht etdikleri kağıdı bi'z-zarûre iştirâ ve ber-minvâl-i meşrûh her sene vâfir mebâliği kaʿr-ı deryâya ilkā eder gibi irtikâb-ı zarar-ı nâ-bercâ eylediler.
Diyâr-ı ecânibden ibtiyâʿ olunan metâʿ, Devlet-i ʿaliyye'de iʿmâl ile halka vücûd-ı intifâʿ mukarrer iken, mücerred halâvet-i ferâğ u batâlet ve cüz’î zahmete ʿadem-i musâberet ile bu garazı icrâda izhâr-ı fütûr, kusûr-ı himmetden ve inʿidâm-ı [Ü4 278a] hamiyyetden neş'et etdiği zâhir ve gayr-i mestûrdur. Birkaç sene zarfında erbâbı celb olunarak, Moskov memleketinde ecnâs-ı kumâş ve dülbend nesc olunup, mînâ-kârî kutular ve İngilizlü'ye ve sâyire taklîden gûnâ-gûn sâʿatler ve ʿale'l-husûs gāyet aʿlâ çukalar iʿmâl ve bu vesîle ile tahsîl-i mâl eylediklerinden gayri, âhar diyârdan celb-i metâʿ istiğnâsını istihsâl ve reʿâyâdan tekâlîf-i şâkkayı hatt u tenzîl ile umûr-ı zarûriyye-i devletlerini cihât-ı ticâretden hâsıl-ı reyʿ ü nemâ ile idâreye iştigāl eylediler. Biz yine sadede gelelim.
Şehriyâr-ı Felâtûn-meşreb ve Şehinşâh-ı ʿâlî-neseb hazretleri Devlet-i ʿaliyye'lerine müfîd ve Saltanat-ı seniyye'lerine vesîle-i şân u te'yîd olacak efâʿîl-i mülûk-pesendi şimdiye dek refte refte tensîk u tahsîl ve ʿulüvv-i himmet-i Şâhâne'leri sebebi ile zâhirde saʿb u düşvâr görülen mehâmm-ı lâzimeyi lâyıkı üzere teshîl edüp, Devlet-i ebed-müddet'lerinde zikr olunan kağıd mâddesine dahi nizâm vermek hâtır-güzâr-ı Şâhâne'leri olup, bu emr-i ehemmin husûlü katʿan matlûb olduğu kâr-fermâyân-ı devlete iblâğ ve bu bâbda herkes sebîke-i re'yini birer kalıba ifrâğ edüp, bilâhare işbu şuğl-i cesîm, efrâd-ı müteşahhısadan birine ihâle olunmak tasmîm olunup, hâlâ Hubûbât Nâzırı olan Ahmed Şâkir Efendi'de vücûd-ı meleke-i istiʿdâd ile mehâyil-i rüşd ü sedâd, her hâlde zâtına sebeb-i vüsûk u iʿtimâd olduğuna binâ'en, zikr olunan mâddenin [Ü4 278b] tesviye vü tanzîmine hasran me'mûr ve iktizâ eden mesârifât ve vâridâtı Darb-hâne-i ʿâmire tarafından sarf u kabz olunmak bâbında hatt-ı hümâyûn şeref-rîz-i sudûr olmuşidi. Efendi-yi mûmâ ileyh dahi icrây-ı me'mûriyyete teşmîr-i sâk ve usûl-i mâddeye ıttılâʿı olanlar ile ittihâd u ittifâk ederek, kesret-i mecârî-yi mâ ile dest-gâh binâsına
bir mahall-i münâsib intihâb u istisnâ olunmak içün İstanbul havâlîsi cüst-cû olunup, İstinye ve sâyir mezânn-ı miyâh olan mahallerde idâre-i çarha vâfî suların kılleti ve emkinenin ʿadem-i münâsebeti ve bâ-husûs kağıda te'sîr-i ʿazîmi olan cevdet-i hevânın maʿdûmiyyeti tehakkuk ve bilâhare Beykoz'da vâkiʿ “Değirman Ocağı” nâm mahall, mevkıʿ ve hevâ ve kesret-i mâ ile sâyir mahallere tefevvuk üzere olduğu bi't-tecribe maʿlûm olup, mahall-i mezkûr dest-gâh binâsına enseb ü evfak ve cereyân eden âb, etrâfdan icrâ olunacak miyâh inzımâmıyla idâre-i çarha vefâ eyleyeceği muhakkak olduğuna binâʾen, âlât-ı sınâʿiyyesi bi-kemâlihâ ihzâr ve bu fenni idâreye müstaʿidd olanları celb ile maslahata ibtidâr olunup, şimdilik levâzım-ı cüzʾiyye ile iki sâʿatde kırk elli kağıd husûlü meysûr ve zikr olunan kağıdların safvet ü ciyâdeti nümûnesinden maʿlûm u manzûr olup, el-hâletü hâzihî istiʿmâle sâlih ve giderek Efrenc tâyifesinin iʿmâl etdikleri kağıda râcih olacağı emr-i vâzıh olmağla, Efendi-yi mûmâ ileyhin müddet-i yesîrede tasavvurdan hâric saʿy ü ihtimâmı sezây-ı tahsîn-i hazret-i Cihân-bânî ve bu iltifât [Ü4 279a] mûmâ ileyhe bâʿis-i tayy-i bisât-ı terâhî vü tüvânî olup, eyyâm-ı behâr-ı huceste-âsâr kudûmunda inşâʾallâhü Teʿâlâ mahall-i mezkûrda müstakıllen dest-gâh ve ʿâmillere ârâm-gâh binâ ve çarhlar inşâsıyla maslahata etrâfıyla teşebbüs olunmak karâr-gîr-i erbâb-ı ârâ olup, giderek sühûlet-i fenn husûlüyle Memâlik-i mahrûse'ye vefâ edecek kadar belki dahi ezyed kağıd işlenüp, zuhûr-i kesret-i nemâ ile ecânibden husûl-i istignâ rû-nümâ ve bâ-husûs bu mâdde içün beher sâl sarf olunan emvâl, memâlik-i Devlet-i ʿaliyye'de kalup, masûn-ı ictizâb-ı erbâb-ı mekr ü dehâ olacağı zâhir ü hüveydâ olup, fazl-ı Hakk ile bu emr-i ehemm dahi ikdâm u himmet-i Şâhâne ile ser-zede-i zuhûr ve âsâr-ı hasene-i Mülûkâne'lerine inzımâm ile ilâ-yevmi'n-nüşûr bekāy-ı nâm ve tahlîd-i zikr-i Cihân-dârî'lerine sebeb olacağı yâ[d]-dâşt-ı erbâb-ı şuʿûr olduğundan fazla, işbu mâdde-i müşkilenin bu vechile pezîrufte-i hüsn-i nizâm u temşiyet olması, kefere devletlerini dâğ-ber-dil-i tenâfüs ü hased ve meʾlûf oldukları iddihâr-ı hazâyinden mahrûmiyyetlerini îcâb ile ebvâb-ı menâfiʿ-i külliyelerini sedd edüp, bu eser-i cemîl-i Husrevâne'leri dahi eczây-ı vekāyiʿa kayd ile butûn-i evrâk hevâdis-i yevmiyye-i devletleri tezyîn ve himem-i fütûr imâta-i cihân-ihâtaları mütetebbiʿân-ı safahât-ı ahvâl-i selef olan erbâb-ı hûş u intibâha îzâh u tebyîn olundu.
Zikr-i inşây-ı dest-gâh-ı kağıd
Attribution
- Citation:
- "Zikr-i inşây-ı dest-gâh-ı kağıd", Ottoman Text Corpus, Merve Tekgürler, https://mervetekgurler.github.io/ottoman_text_corpus_website/items/ave1794_915.html
Item Details
- Title:
- Zikr-i inşây-ı dest-gâh-ı kağıd
- Creator:
- Ahmed Vâsıf Efendi
- Date Created:
- 1219
- Source:
- Hüseyin Sarıkaya
- Format:
- text/plain
- Language:
- ota