Françelü'ye dâ'ir nev-be-nev hudûs eden ahvâl ve ifsâd-ı ʿâlem zımnında tertîb eyledikleri mekr ü âl her ne kadar butûn-ı Vekāyiʿ-nâme-i ʿâlimde tafsîl ü icmâl olunmuş ise dahi tâyife-i mesfûrenin hey’et-i ictimâʿiyye-i devletlerine ʿârız olan vehn ü fesâd ve bu tavr-ı garîbi ihtiyârlarına teferruʿ eden mevâdd ʿale't-tertîb sıhhati üzere bir makāle-i münferideye hasr olunmak münâsib görülüp, binâʾen-ʿalâ-zâlik maksada şurûʿ ve bu vechile tebyîn-i fusûl ü fürûʿ kılınur ki, İngiltere Devleti, Yeni Dünya'da memâlik-i kesîreye mâlik olup, vüs'at-i erâzî ve kesret-i menâfiʿ sebebleriyle birkaç sene mukaddem ehâlîde refâh-ı küllî müşâhede eylediklerinden, tekâlîf-i kadîmelerin tahkīr ve baʿzı zamâyim vazʿını tedbîr etmişler idi. Yeni Dünyâ halkına bu tavr gayr-i meʾlûf, gāyet girân u mahûf görünüp, kabûl-i zamâyimden rû-gerdân ve miyânlarında mübâhase-i sûret-i ʿisyân güzerân olduğunu İngilterelü teferrüs edüp, şurûʿ-ı mülzim olmak hasebiyle irâdelerini cebr ü ikrâh ile icrâ ve vücûh-ı ehâlîyi tahvîf ü terhîb ile ahkâmlarına râm etmek sevdâlarına düşüp, ʿâkıbetü'l-emr bu ibrâm u zûr İngilizlü'ye tâbi Yeni Dünyâ halkını [Ü3 5a] i'lân-ı harbe muztarr ve ʿisyâna mecbûr edüp, Françelü ise ʿan-asl İngilterelü'nün hasm-ı cânı ve dâ'imâ verâsında fursat-cû bir düşmen-i bed-peymânı olup, ehâlînin bu reftârını tervîc ü tahsîn ve İngilizlü'nün efâlini takbîh u tehcîn ve i'ânet-i fi'l-cümle ile bünyân-ı niyyet ü ʿazîmetlerin ihkâm ü tarsîn eylediler. Bu esbâb ile İngilizlü ile Yeni Dünyâ halkı miyânında birkaç sene ceng ü cidâl müteʿâkıb ve gâh bu taraf ve gâh o taraf gālib olup, encâm-ı kâr İngilizlü ıslâh-ı ehâlîden ʿâciz ü bîzâr olup, taht-ı tasarruflarında olan on üç [Ü1 196b] eyâletlik mahall cumhûr şekline girmekle, İngilizlü'den katʿ-ı rişte-i tebaʿiyyet ve fesh-ı râbıta-i mahkûmiyyet eylediler. Bu keyfiyyet Françelü'nün tahrîk ü igvâsıyla vücûd-pezîr olduğundan, meclislerinde her biri bî-pervâ bu garaza mebnî tedbîr ü ârâ ʿarz u isbât eyleyerek, serbestlik menâfiʿini ve tahte'l-hükm olmamak fevâyidini müzâkere eder oldular. Françe'de mevcûd eclâf-1 nâs bu maslahat-ı bî-esâsı hevâlarına muvâfık ve husûl-i yek-rengî vü tesâvî ile refâh-ı hâle mutâbık görüp, bir Pâdişâh-1 kāhir u müstakıllin dâyire-i hükmüne duhûl ü i'timârın fâyidelerini ʿadem-i tefekkür ile seg-i herze-meres gibi vâdî-yi teferrüd ü istibdâdda pûyân olmağı ihtiyâr ve metâlib-i fâsidelerin icrâya baʿzı esbâb-ı kevniyye dahi refʿ-i berkaʿ-ı istitâr edüp, şöyle ki, Françe Devleti'nin baʿzı ʿavârızât ile ahvâl-i hazînesi muhtell ve îrâdı mesârıfından ekall olup, fâyiz-i zâyid ile mebâliğ istikrâz edüp, umûr-ı zarûriyye-i devletlerin idâre eder olmuşlaridi. Tetâbüʿ-i sinîn ile istidâne olunan mebâliğin nemâsı hadden bîrûn ve re'sü'l-mâl'den birkaç kat efzûn olup, [Ü3 5b] vükelây-ı devletleri baʿzı tasarrufât-ı ʿakliyye ile hazîneye vefret ve düyûna kıllet vermek kasdında olduklarını eşhâs-ı nâs vükelâsı ihsâs ve bu vazʿ-ı ıztırârîyi mebnây-ı gadr ü zulme esâs zann etmeleriyle, yüz seneden berü karîn-i indirâs olan âyîn ve kāʿide-i dîrînlerin icrâya rağbet ve rehâbîn ve vücûh-ı kavm ve tavâyif-i nâsı bir meclise daʿvet ve sebeb-i cemʿiyyeti cümleye işâʿat ile haml-i sakīl-i vezâyiʿ ve mahlûlâtı izâleye berçîde-dâmen-i ihtimâm oldukların takrîr ü iʿlâm eylediler. Tarafdârân-ı devlet kalîl ü nezîr ve evgād u eşhâs-ı nâs kesîr olmak takrîbi ile vükelâ mağlûb ve maʿkūlu tefhîmde kudretleri meslûb olup, [Ü1 197a] herc ü merc-i devlet emâreleri gelüp görünmeye başladı. Françe Kıralı On Altıncı Luyis vukūʿ bulan hâdiseden mütevahhiş olup, zümre-i muhâlifîni savlet-i asker ve kuvvet-i tedbîr ile itâʿate getürmek fikrine düşüp, sınıf-ı erâzilden mürekkeb olan asker hareketden ictinâb ve teşvîş-i hâtır ile Kıral dahi hüsn-i tedbîre zafer-yâb olamayup, muhâlifler askerin ihtirâzına ve kendülerinin galebe vü kesretlerine igtirâr ile izhâr-ı tecellüd ve devletlerinin mizâcında cây-gîr olan ʿileli gûyâ izâleye tekayyüd ile devlet, mütegalliblerinin tesallut u tehakkümüne mâniʿ olur cedîd bir tavr-ı hükûmet ihdâsına teşebbüs eylediler. Ve livâ’-i kuvvet ü sevreti menkûs olup, bi'z-zarûre ihdâs eyleyecekleri tavr-ı [Ü3 6a] hükûmete rizâ-dâde olmuşidi. Ancak enefe-i hükûmet-i mutlaka ve devâʿî-yi ʿizz-i devlet tehammül-bâr-ı kayd ü mahkûmiyyetden âbî olup, derdine çâre bulmak ve ser-keşân-ı devlet bârizü'l-inkılâbını ʿalâka-i iltihâm-ı müsâheret ile tarafına tabʿan meyl ü teveccühü müteʿayyin olan Nemçe İmperatoru'yla kahr u tenkîl etmek zımnında Paris'den Beç'e doğru firâra yüz tutup, muhâfaza-i Kıral'a meʾmûr olanlar firârına vâkıf olacak verâsından âdemler isrâʿ ve re's-i hudûdda tutulup, kerhen ircâʿ ve bu firâr mâddesi tabâyiʿ-i muhâlifîne mülayim görülmeyip, nefs-i Kıral'a ve tavr-ı hükûmetine izhâr-ı buğz u ʿadâvet etmeleriyle, fi'l-hâl Kıral-ı mazlûm hakkında cemîʿ inâma maʿlûm olan evzâʿı îkāʿ ve tavr-ı cedîdi bilâ-müzâhim ihtirâʿ eylediler. Bu keyfiyyât hem-civâr olan düvele münʿakis olup, defʿ-i sirâyet endîşeleriyle iʿlân-ı muhârebe ve taraf taraf zuhûr-ı mudârabe vü müşâgabe ile ʿâlem, nümûne-nümây-ı eyyâm-ı şûriş ü hiyâc ve bi-hükm-i istidrâc muhâliflerin [Ü1 197b] bâzâr-ı ümniyyeleri karîn-i revâc olup, devletlerin ekserini ifsâd ve tavr-ı cedîdden ʿibâret olan meslek-i nâr-ı fitneye hâh u nâ-hâh münkād eylediler.