Aristo der ki: "Bir iklimdeki zeheb ü fidda ma'denleri tekevvün ve a'del-i ekvāt-ı hayvaniyye olan hınta vü şaʻîr ve emsâli lübûbât-ı muʻtedile müstevfâ [166b] husûle gelüp, kaviyyu'l-bünye, şücʻân-ı ricâl tevellüd ede, lâ-cerem ol iklîmin Pâdişâhı i‘tidâl-i mizâciyyeye akreb olup, mevâlîd-i selâseden hazz-ı mevfûr ile mazhar-ı ni‘met-i ‘uzmâ ve müstağrak-1 ‘inâyet-i Mevlâ olmuş olur." Bu misillü Şehinşâh-ı âlî-câh gereği gibi ittibâ‘-1 ahkâm-ı şerîʻat ve nevâmîs-i İlâhiyye temhîdine riʻâyet edüp, tedbîrât-ı sâ'ibe ve sanâyi‘-i siyâsîyyede i‘mâl-i kuvvet-i fikriyyeye muvaffak olur. Bi-hamdillâhi Teʻâlâ şevketlü Pâdişâhımız'ın kalem-rev-i saltanatları olan ekālîm-i fesîha ve memâlik-i vesîʻada altun ve gümüş ve sâyir filizzâtın müteʻaddid ma‘denleri mevcûd ve ekser erâzîsi münbit ü mübarek olup, hinta vü şaʻîr ve sâyir gılâl mahsûlâtı ezʻâf-ı muzâ af hâsıl olur. Şöyle ki, ekālîm-i kāsiye ve bilâd-ı münharife halkı cümle bu memleket-i mübârekenin hûşe-çîn-i harmen-i inʻâmı olup, memâlik-i mahrûseleri dahi memâlik-i sâyirenin menba‘-1 niʻmeti ve muksim-i erzâk-ı maʻîşeti olduğunda iştibâh yokdur. Müsteʻidd-i harb ü kıtâl olan abtâl-i ricâl ise bilâ-mübâlağatin bu memleket-i celîleye mahsûs olup, Tûnus ve Trâblus garb ve Cezayir ocağlarında miknet-i tahsîl ve bahrân küffâr-1 hâksârı ve berren eşirrâ-yı aʻrâb-ı şekāvet-șiʻârı mağlûb u makhûr eden dilâver yiğitler cümle Aydın ve Saruhân ve Menteşa ve İzmir sevâhilden peyda olan fettâk ü çâlâk şehbâzlardır ki, ‘âlem-i şebâbda baʻzı devâʻî-yi şeheviyye vü gazabiyye belâsıyla ihtiyâr-ı gurbet edüp, evvel ocağlara varup, şecâʻatde nâm u kâm tahsîl etmişlerdir. Rumeli'nde Bosna ve Arnabudluk [167a] ve ana benzer mevâzi ve Anadolu'da hudûd-ı Kürdistân emâkini hûduna mertebe-künâm-ı şîr-dilân idi ki, muhtâc-ı beyân değildir. Memâlik-i mahrûse-i ‘Osmâniyye'de olan ricâlin nazîri ekālîm-i sâyirede bulunmadığı vücûh ile isbât olunup, tafsîle muhtâc olmadığı zâhirdir.