Haleb muhassıllığı öteden berü ummâl-i emvâle mahsûs olan menâ- sıbın güzîdelerinden olduğuna binâen kırk-elli sene mukaddem ba'zı müteʿayyin ve mâldâr kimesneler arz-ı ubûdiyyet-i bisyâr ve bezl-i dînâr-ı bî-şumâr ile muhassıllık-ı mezkûru tahsîl ve az zamânda vâfir mâl cemʿ ve te'sîl eylediklerinden gayri her biri istiʿdâdât-ı zâtiyyelerine göre esbâb-ı ihtişâmlarını tekmîl ve giderek bu keyfiyyet baʿzısını vezârete ve baʿzısını mîrimîrânlığa takarrüb ve te'ehhül ve vüzerâdan Osman Paşa ve İsmail Paşa ve mîrimîrândan Ahmed Paşa muhassıllıkdan sâhib-i tuğ ve alem ve şöhret ü şânları beyne'l-ümem kenâr-ı aʿlâ-alem olmuşidi. Muhassıllık-ı mezkûr bir müddet mürûrundan sonra asrın bî-insâf nakd-gîrleri vâsıtalarıyla "beyʿu men yezîd ve hel min mezîd" kalıblarına ifrâğ olunup giderek nakd-i mağşûş gibi revâcdan muʿattal ve ashâb-ı kadr u iʿtibâr nazarlarında köhne takvîm misillü mensûhü'l-hükm ve'l-amel olup ağniyâ-yi nâs taleb ve tahsîlinden müstağnî ve âbî ve ashâb-ı iflâsın baʿzıları vaʿd-i mü'eccel-i gayr-i akall ile hâhişger ve tâlibi olduklarından bi'z-zarûre sınıf-ı âhir nâ'il-i maksad-ı mâ-fî'z-zamîr olurlar idi. Zikr olunan kavm-i müstahakü'l-levm müteʿahhid oldukları bertîl ve rüşveti serîʿü'l-husûl ve nakd hükmünde olan mâlı gümrükden edâ ve fazlasını baʿzı müstelezzât-ı arziyye ve müşteheyât-ı nefsiyyeye defʿ ile sâir emvâl-i mîriyyeyi bakāyâ nâmiyle terk ve ibkā ve bu hayâl-i bed-me'âl mukaddeme-i hâlleri olan muhassılların ekseri (268a) huzûr ve râhatdan berî olup meskenleri teng-nâ-yi mahbes ve pâdâş-ı sû'-i sanîʿları düşnâm ve nefrîn-i kesrü nâ-kes olduğundan gayri taraf-ı devlet-i ebed-müddetden tahsîl-i bakāyâ ünvâniyle beher sene birkaç kapucu-başı ve istiʿcâl zemîninde müteʿaddid sadrıazam çukadarları müteʿâkiben tisyâr ve rü'yet-i masraflarıyçün câh u iʿtibârlarına nazaran vazʿ olunan yevmiyyeyi vilâyetli çeküp bu takrîb ile ahâlî-i Haleb her sene hayli masârife dûçâr ve mübâşirler dahi yevmiyye-i muʿayyeneye tamaʿan makbûzları olan mâl-i mîrîyî istirbâh ile hâsıl olan intifâʿa iğtirâren Haleb'de ikāmeti ihtiyâr ve hattâ Vanlı Selim Ağa nâmında bir kapucu başıyla yirmibeş sene mukaddem fakir Haleb'de tesâdüf etdim. Merkūm âzâde-ser-i kayd-ı çirâ vü çun ve Haleb'de te'ehhül ile bisât-ârâ-yi ârâm ü sükûn olduğundan fazla müteʿaddid evlâd ile karîrü'l-ayn ve an-asıl Âsitâne'de zebûn-ı ser-pençe-i ashâb-ı duyûn iken hâsılât-ı âtiyyü'l-beyân ile tahfîf-i bâr-ı girân-ı deyn edüp müddet-i ikāmeti tefahhus olundukda onsekiz seneye karîb olduğun îmâ ve Âsitâne'ye illet-i adem-i azîmeti istiksâ olundukda menâsıb-ı devletde istihdâm olunmakdan me'yûs ve her sâl hizmete irsâl olunmayacağı mahsûs olduğundan Haleb'de yevmiyye nâmiyle taʿyîn olunan kırk guruşun bir mikdârını umûr-ı zarûriyyesine sarf u defʿ ve kusûrunu istirbâhdan hâsıl olan meblağa zam ve vazʿ ile meşgûl-i cemʿ ü iddihâr ve bu fâideyi Âsitâne'de mümkin olmadığını takrîr ve ihbâr etmişidi. (268-b) Gālib-i hevâ vü heves olanları bu hâl üzere olup olmayanları tesvîlât-ı nefsâniyyeye ve nezgāt-ı şeytâniyyeye tebâʿiyyet ile ceste ceste mevzûʿ-ı enbân-ı hiyânetleri olan meblâğ-ı fısk u fücûra bezl ü nisâr bîtâne-i hâlleri zâhir oldukda baʿzısı diyâr-ı kāsiyeye firâr ve baʿzısı gam-ı mühlik ile defîn-i hâk-i mezâr olup emvâl-i mîrî bu esbâb-ı müzelletü'l-berâhîn ile resîde-i arza-i telef ve müstevfî-i devlet olanlar telâfî-i mâfâtın imkânını bulamayup mübtelâ-yı endûh ve esef olurlar idi. Hasan Efendi hazretleri bu defʿa dahi defterdâr-ı şıkk-ı evvel oldukda muhassıllıkdan âid olan emvâl-i mîrîyyenin bu vechile zâyiʿ olmasını tecvîz etmeyüp gāret-gerân-ı nâs ve erbâb-ı hiyel ve iflâsdan tahlîs olunması esbâbını tefekkür ve gümrüğü baʿzı şurûtla muhassıllıkdan tefrîk ve eshâm iʿtibâriyle taleblerine fürûht etmeği Devlet-i aliyye'ye mahz-ı fâide tasavvur etmekle binâberîn muhassıllığa tâbiʿ olan emvâl-i mukātaʿât Hazîne-i âmire'ye irsâliye kayd ve mâl-i mukayyed beher sene ocaklar tarafına havâle ve harc-ı aklâm ve avâid-i sâire dahi kaleminde mazbût olduğu vech üzere min-gayr-i kesr nizâma rabt olunup kul tâ'ifesine ve kalyonlar mevâcibine emvâl-i mezkûreden an-nakd müretteb olan mebâliğ dahi râbıta-gîr oldukdan sonra muhassıllığa tâbiʿ olan bâc-ı pazar ve sâir mukātaʿât muʿaccelât-ı muʿayyene ile tâliblerine arz ve fürûht olunup müstekillen gümrük tevâbiʿi dahi on bin guruş mâl-i mukayyed ile kırk sehim iʿtibâr (269-a) ve her sehimi dörder kise fâiz ile yirmidörder kiseye satılmak ve zikr olunan eshâm karâr-gîr-i nizâm oldukdan sonra mültezim bulunanlara bir neviʿ fâide-i zâide mülâhazasıyla Haleb cizyesi cibâyeti dahi tefvîz olunmak bâbında telhîs ve istîzân olmağla fevâid-i mukarrereye nazaran tanzîmine irâde-i menâyih ifâde-i mülûkâne taʿalluk ve iki yüz bir senesi Muharreminde zabt ve iki taksît ile fâizleri olunmak şartiyle kā'imeleri yazılup ashâb-ı iktidâr bâ-şevk-i bisyâr kufl-guşâ-yı sandukca-i dînâr olunup vüsʿat-i dâire-i servetlerine göre sâhib-i sehm ve nasîb ve şâhid-i mahcûbü'l-lıkā-i gınâdan mehcûr olanlar gamnâk ve ke'îb oldular.