Ermeni tâifesi memâlik-i Aʿcâm'dan Azerbaycan ülkesine muzâf olan Ermen zemîne veyâhud ol diyârda hâkim olan Ermenyar'a mensub (79a) olup altı yüz târihlerine gelince Ruha ve Antakya ve Van ve Sivas ve Erzurum'a Ermeniye-i Suğrâ ve Azerbaycan'a Ermeniye-i Kübrâ ıtlâk olunup, Konya taht-gâhında câlis olan Sultan Gıyâseddin zamânında zikr olunan memâlik ber-vech-i tedrîc Sultân-ı müşârünileyhin kabza-i tasarrufuna girüp mâlik-i kadîmleri hâlik ve kendüleri cizyetü'r-râse rızâ-dâde olarak defʿ-i mahâvif ve mehâlik etmişler idi. “Ve tilke'l-eyyâmu nüdâvilühâ beyne'n-nâsi” mefhûmu üzere Devlet-i Selçukiyân münkariz ve mülûk-i sütûde-sülûk-i Osmânîye muntahiz oldukta bilâd-ı mezkûreyi feth ü teshîr ve tavk-ı itâʿate duhûl etmeyenlerini kahr u tedmîr edüp Sultan Murâd-ı râbiʿ vaktine gelince kendülerine mahsûs olan âyîn-i bâtıllarını kadîmî üzere icrâ ve batriklerinin sözünü isgā ederler idi. Târih-i mezkûrda münbit zehr-giyâ-yı hevâcis ve vesâvis olan baʿzı papas, katolik mezhebinin ittisâʿını beyân ve hâşâ Hazret-i Îsâ'nın vekîli olmak zuʿm-ı fâsidiyle Roma'da mukīm olan papa perhîzleri hegâmında lühûm-ı bahriyeye ruhsat verüp günahlarını bahş içün yedlerine memhûr sened iʿtâ eyleyeceğini inbâ ile ekserini tahvîl ve gürûh-ı mesfûreyi bir kat dahi tadlîl ve bir desîseyi iʿkādan garazları reʿâyâ-yı devletten tebrîd ve taraflarına imâle ile emr ve hükümlerine tahsîs ve tecrîd olduğu mütebeyyin ve menʿ ü zecrleri husûsu müteʿayyin olduğundan fazla o târihte takarrüb ve ihtisâs ile şöhret-nümâ olan Abaza Paşa'nın ahad-i esbâb-ı katli dahi bu madde olduğu vekāyiʿ-şinâsân-ı rûzgâra hüveydâ olup hâsılı tâ'ife-i (79b) mezkûre iki fırkaya münkasim ve ahadü-hümâ-âhire muhâsım olup birbirinin mezbûhu olan hayvanâtı eklden ibâ ve katolik mezhebini tercîh edenler millet-i İslâmiyeye aʿdâ ve sırf Ermeni olanlar dâ'imâ izhâr-ı meyl ü incizâb iddiʿâsından başka katolik âyîninde bulunan mütemevviller Efrenc memleketinde birer kiliseye tasarruf ve evlâd ve akāriblerini seyahat ve iktisâb-ı maʿârif zemîninde o taraflara sevk ve tanzîm-i havâyiclerinde ihtiyâr-ı teceşşüm ve tekellüm edüp sarraflık hirfeti münâsebeti ile devâ'ir-i kibâra tereddüd ve istirâk ettikleri serâ'ir-i devleti müntemi oldukları milele iblâğda kemâl-ı mertebe takayyüd ederler idi. Bundan başka memâlik-i mahrûsede eben an cedd temekkün ile sâye-i devlette iddihâr eyledikleri emvâli katolik olmak takrîbi ile baʿde'l-helâk diyâr-ı Efrence nakl ve îsâl şurût-ı âyînlerinden olup, bu maddeden dahi Devlet-i aliyye'ye ne derecelerde zarar u hasâret terettüb eyleyeceği zâhir olduğundan başka nüfûs-ı habîse erbâbı fil-asl fesâda mütemâyil ve müncezib ve mizâclarına muvâfık hevâ vü heves ve umûr-ı hâdiseye tâlib ve münsehib olup giderek zikr olunan âyîn-i bâtıl bu iklimde şâyiʿ ve Ermenilerin cümlesi bu tarîka tâbiʿ olup tasarrufât-ı hakīkiyeleri eyâdî-i Efrence dâhil ve lafzan iddiʿâ-yı raʿiyyetten gayri devlete faydaları olmadığı cezm rütbesine vâsıl olup, bu esbâb ile katolik mürdelerini hufrelerine ilkādan Ermeni batriki keff-i yed ve âyîn-i kadîmlerine ircâʿa vesîle add edüp birkaç defʿa tarafeyn rikâb ve Dîvân-ı âlî'ye arz-ı hâl ile ifâde-i merâm (80a) ve ahadü-hümâ-uhrâ töhmet-âlûd ederek ahz-i intikām sevdalarına düştükleri hâtır-hırâş erbâb-ı nakz u ibrâm olmağla daʿvâlarının akdem ve ehemmi olan refʿ-i mürde husûsu âyîn-i kadîmlerine tatbîkan tanzîm ve Âsitâne ve memâlik-i mahrûsenin sâir mahallerinde Katolik mezhebini ihtiyâr ile mûcib-i fesâd-ı azîm olanları dahi garaz ve ivâzdan ârî olarak tahkīk akabinde te'dîb-i mâ-lâ-yelıkleri icrâ olunmak takrîriyle ifade ve tefhîm eylemek bâbında Ermeni batrikine hitâben müekked ve müşedded fermân-ı âlî ısdâr ve semt-i dûzaha kā'id olan batriklerinin delâlet eyledikleri âyîn-i kadîmleri üzere hareketten imtinâʿ üzere olanlar hıfzen li'n-nizâm mazhar-ı darbü'r-rikāb olarak âhara ibret olacakları beyâniyle tahvîf ve inzâr olundu. Tetimme: Bu fesâdın defʿi el-hâletü hâzihi mümkün olmayup, Katolik mezhebini ihtiyâr ile Efrenc tâ'ifesine rabt-ı peyvend taʿalluk eden sarraf ve sâir ticâretle melûf olan reʿâyâ baʿzı bî-kes eytâm ve sâir mütemevvilân-ı islâmı ribh-i zâ'id ve arz-ı fevâ'id ile firîfte edüp yedlerinden nukūd-ı mevcûdelerini iğtisâb ve bir müddet defʿ-i nemâ-yı muʿayyen ile lezzet-yâb ettikten sonra yedlerinde olan emvâl-ı nâsı müteʿallik oldukları düvel-i Efrence irsâl ve teʿâmül üzere olduğumuz akçeler zimemde terâküm ve ahzi mümkün olmuyor mağlatalarıyla mechûlü'l-ahvâl birkaç kimsenin temessüklerini ibrâz ile medfûʿu makbûzdan ziyâde göstererek izhâr-ı sûret-i iflâs ve birkaç mâh ihtibâsdan sonra düvel elçilerinin biri tavassut ile baʿzen sıfrü'l-yed olduğunu îmâ ve alâ-tarîk (80b) ü'l-guramâ ashâb-ı emvâli irzâ ile istihlâslarına dikkat ve iʿtinâ ettikleri akabinde bakıyye-i nukūdun beher sâl ribh ve fâ'iz mukavvemini Frengistan'dan celb ile kesb-i refâhiyet ve icrâ-yı mezâk eyledikleri vâreste-i ityân-ı delîl ve mücerred ashâb-ı emvâli îkāz ve tehvîl kasdıyle keyfiyet-i mezkûre bu mahalle tezyîl olundu.