Belde-i mezkûre hâlâ Brandeburg Kralı'nın makarr-ı emâreti olmağla, ol havâlîde misli bulunmamak ile meşhûrdur. Kırk elli sene mukaddem bir mütevassıt şehir iken, kralın ikinci ceddi tevsîʿ murâd etmekle, kenârında cereyân eden nehri şehrin iki üç yerinde Kâğıd-hâne nehri gibi icrâ ve etrafını seng-i tırâşîde ile tutdurup ahşâbdan otuz kadar köprü ihdâs ve kendi sûretini tuçdan at üzerinde bir kârgîr köprü başında tasvîr etdirmişdir. Murûr-i zemânla nehir üzerine hâne ve bağçeler ve suya muhtâc olan sanâyiʿden değirmân ve şekerhâne ve çithâne misillü kârhâneler yapdurulup, günden güne büyût ve dekâkîni tevfîr ve taşradan edevât ve metâʿ makūlesi bir nesneye muhtâc olmamak içün çukâ ve kumâş ve sâyir âlât ü emtiʿa kârhâneleri îcâd ve nehr-i mezkûr gā'ile-i tuğyândan berî olmağla, herkesin hâne ve bağçesine iktizâsı mertebe icrâ ve îrâd olunup, derûnunda bî-nihâye çekdiri gibi çâmlar ve şâyka misillü maʿunalar muttasıl hareket ve nehr-i mezkûrun yukarı tarafı Silezya ve Breslav şehri kurbunda Oder Nehri'ne ve aşağı tarafı Bahr-i şimâlî kenârında Hamburg İskelesi'ne mütevâsıl olmağla, aşağıdan yukaru ve yukarudan aşağı sefînelerle zehâ'ir ve eşyâ gelüp gitmekden hâlî değildir. Müceddeden yapulan hâneleri bir çırpıda yek-dîvâr ve hem-vâr ve sokakları kırkar ellişer arşûn vüsʿatde nizâm-pezîr oldukdan sonra şimâl tarafı nehr-i mezkûr ve etrâf-ı selâsesi hafifce sûr ile ihâta olunup, etval-i nehârı on altı buçuk sâʿat elli ʿarzında bir güzel şehir olmuşdur. Nehr-i mezkûr kenârında Kral'ın serâyı ve cebe-hânesi mevcûd olup, içinde ve etrafında bağçeler ve serâylar ve âvgâh ve kiştzârlar vardır. Yetmiş dört senesi hilâlinde Nemçe ve Moskov askeri biribiri ardınca bu beldeye gelüp, Kral'ın cebe-hâne ve kâşânelerin tâlân ve belde ehâlîsine mâl-ı emân salup, çok ziyân etmişler. Böyle iken yine sükkânı tecemmülden hâlî olmayup, güzelce hâneleri ve esbâb-ı ihtişâmları mevcûddur. Hevâsı iʿtidâlden hâric olmamağın, ricâl ü nisvânında ashâb-ı hüsn ü cemâl çokdur. Hâneleri üçer dörder kāt kârgîr olup, kış günü sovukdan yaz günü sıcakdan baʿzı eşyaların muhâfaza içün hânelerinin [M1 250] birer tabakası zîr-i zemîn misillü yer içinde olmak mültezemdir. Hânelerinin üzerleri örgüçlü tekne olup, bir nevʿ kalınca kiremit ile örtülmüşdür ki, kırk senede bir kerre aktarma gā'ilesinden müberrâdır. İhrâkdan havf ve tehaffuz etmeleriyle gice ve gündüz bekcilerinden mâ-ʿadâ her sokakda beşer onar tulunbalı kuyular ve her kuyu başında kızaklı fıçular müheyyâdır. Sûru gāyetde vâsiʿ olmağla, hâlâ çok yeri hâlî olup, bir tarafdan hâne ve bağçeler ihdâs olunmakdadır. Nebâtât ve ezhârın ekseri mevcûd ve etrâf ü eknâfdan getürdilüp, terbiye ve kışlarda sobalarla tenmiye olunmağla, kahve ağacı ve sâ'ir eşcâr-ı garîbe görülmüşdür. Taşradan kumaş ve metâʿ gelmek yasak olmağla, ehâlîsi biz-zarûre bunda yapılan kumaşa muhtâc olmak behânesiyle her şeyleri behâlıdır. Ehâlîsi fagfûrîye mâ'il olmağla, kibârlarının mahsûs ve müretteb fagfûrî odaları olup, bağçe seyri gibi gâh gâh içinde teferrüc ederler. Aslında Hind ve Çin'den getürdürler imiş. Saksonya fagfûrîsi zuhûr edeliden beri buna gāyetde magrem ve bir kâsesi yirmi altûna ve bir musannaʿca tabağı beş on altûna alup, satmağa rağbetleri haddi tecâvüz etmeğin, akçaları taşra gitmemek içün Kral şimdi Saksonya'dan fagfûrî gelmeği yasak ve Saksonya'dan üstâdlar getürdüp, müceddeden fagfûr kârhânesi îcâd ü iʿmâl etmekle birkaç seneye dek Saksonya'ya benzetmek ihtimâli vardır. Brandeburg Sancağı kumsal olup, mahsûlleri kendülere vefâ etmemeğin, ekser zahîreleri Saksonya ve Leh'den ve devâbb ü mevâşîleri Eflâk ve Boğdan ve Bucak'dan gelür. Kral Berlin'de olan elçiler zihâmından ve mübâşir olduğu umûra ıttılâʿları havfından ekser-i eyyâmda Berlin'e yedi sâʿat buʿdu olan Potsdam nâm beldede eğlene geldiği yazılmışdır. Ehâlîsi Lüteran olmağla, her ne kadar diyânet dağdağasından müberrâ iseler kenîselerinde sanem olmayup, muvahhidlik ile iftihâr ve Katolikler'e küllî ʿadâvet izhâr ederler. Nübüvvet-i Muhammediyye'yi inkâr etmeyüp: “Müslümân oluruz” dimekden ʿâr etmezler.