Memleket-i mezbûra hudûd-i İslâmiyye'den Turla ve Boğdan ve Moskov ve Silezya ve Cibâl-i Erdel ve Bahr-i şimâlî ile mahdûd bir büyük eyâlet olup, cumhûr yedinde olmağla, her nâhiye ve her şehrinin re’y-i hükûmetinde müstakil başka mâlik ve mutasarrıfı olup, biribirine itâʿatleri ve krallarına çokluk iltifâtları olmadığından, hey'et-i ictimâʿiyye-i mülkiyyeleri perîşân olduğu kadar toprakları maʿmûr u âbâdân ve etrâflarında olan hem-civârlar bu memleketden bir tarîkle hisse-yâb olmağa behâne-cûyân iken, biribirine müzâhame ve müdâfaʿadan iki yüz yıldan berü istîlâya elleri değmeyüp, Lehlüler bu takrîble yerlerinde âsûde-hâl ve her bölüğü bir devlete mensûb ve müteʿallik geçinmekle hifz-ı mâl ü menâl ederler. Rus ve Yehûd nâmına iki tâ'ife bunlara musahhar olmağla, zirâʿat ve hirâset makūlesi umûr-ı şâkkayı Rus tâ'ifesine ve şehirlerde ihtikâr ve hîlekârlığa dâ'ir beyʿ u şirâ ve bâc ve mükûs misillü işleri Yehûd tâ'ifesine gördürüp, kazandıkların ellerinden almağla, kendileri ferîh u fahûr safâlarıyla meşğūl olup, şehirlüsü Tatârâne dolama ve çepkân ve kuzu derisinden hafifce kalpak geyüp: “Ehl-i İslâm'a mahabbetimizden ziyy ü libâsımız anlar libâsına müşâbihdir” deyü iftihâr ederler. Kralları mürd oldukça etrâfda olan konşuları düvel-i Nasârâ miyânında cârî olan baʿzı dûrâ-dûr mülâhazalar iktizâsıyla, Kral nasbında re'y ü maʿrifeti munzam olmak üzere her biri hareketden hâlî olmamak ʿâdet-i müstemirreleri olduğuna binâ'en, bu defʿa Françe ile Nemçe devletleri kavlen müdahale ile iktifâ edüp, Rusya ve Prusya tarafları kurb-i civâr sebebiyle Lehlü'den bir kimesneyi bi'l-fiʿl Kral nasb etdirmek sevdâsında oldukları meşhûrdur. Binâ'en ʿalâ zâlik, sûretâ diyâr-ı Leh'den zahîre devşürmek ve zimnen bu maslahatı bitürmek behânesiyle Moskovlu'nun bir mikdâr askeri Leh toprağına dâhil ve makarr-ı emâretleri olan Varşav [=Varşova] şehrine vâsıl olup, Lehlü'nün Varşav'da [=Varşova] müctemiʿa olan askeriyle izdihâm ve kesret hâsıl ve belde-i mezkûrenin beş altı aylık zahîresin beş altı günde düketmekle kıtlık belâsına giriftâr ve açlık sebebiyle mübâşir-i ceng ü peykâr oldukları şâyiʿdir. Leh cumhûru vech-i muharrer üzere râhata alışmış bir cebân ve sâye-perver tâʾife olmağla, ednâ hareketden havf ü haşyete tâbiʿ olup: “Bir tarafdan Moskov ve bir tarafdan Tatar askeri vilâyetimizi tâht [M1 248] ü târâc etmek üzere imiş” deyü metâʿ ve eşyaların zîr ü zemînlere saklayup, kendüleri etrâf ü eknâfa perîşân ü girîzân oldukları müşâhede olunmuşdur. Krakova'dan iki günde Silezya hudûdunda Tırnavic [=Tarnowitz] nâm kasabada mihmândâra mülâkāt ve anda teşrîn-i evvel ibtidâsında kar yağdığı görülüp, üç dört gün ikāmet ve tesviye-i levâzım nehzatdan sonra Berlin'e doğru ʿazîmet ve tayy-ı menâzil olunarak altı günde Silezya Sancağı'nın makarr-ı emâreti olup, hâlâ kral vekîli nâmına bir müteʿayyen ceneral zabtında olan Breslav nâm şehre varıldı. Şehr-i mezkûr elli bir arzında Nehr-i Oder kenârında metîn ü müstahkem kalʿa ve varoş-i maʿmûr ile bir hisâr-ı meşhûr olup, nehr-i mezkûr iki üç kat ʿarîz u ʿamîk handek ile şehr-i mezbûru ihâta eylediğinden gayri zikr olunan Oder, nehr-i âhara ittisâlle bir tarafı Berlin'e ve bir tarafı başka yoldan vasfı mürûr eden Hamburg önünde deryây-ı şimâle munsab olmağın, bu belde makarr-ı ticaret ve mahall-i fevâ’id ü menfaʿat olup, Eflak ve Boğdan ve Leh ve Akkermân taraflarından kopan hayvânât ve hamûlât ibtidâ bunda beyʿ u şirâ ve müteferrik-i bilâd ü kurâ olmağla, vüsʿat ve menfaʿatde bundan maʿmûr ve metânetde bundan meşhûr beldeleri görülmemişdir. Bu mahalden dört günde Kılakoğ [=Glagau] ve üç günde Franfurt kalalara varılmışdır. Bunlar dahi Nehr-i Oder kenârında metîn ve maʿmûr kalʿalar olup, Franfurt, Brandeburg Sancağı hudûdu kalʿalarından maʿdûddur. Bundan öte dört günde makarr-ı emâret ve sermâye-i fahr u behcetleri olan Berlin kurbunda Ak-deniz nâmına bir göl kenârında çiftlik misillü bir mahalde altı yedi gün istirâhat ve nüzûl ve gurre-i cumâdelûlâda âlây ü ihtişâmla belde-i Berlin'e vusûl ve belde-i mezkûrenin cânib-i garbîsi nihâyetinde iʿdâd olunmuş bir mükellef serâya dühûl müyesser olmuşdur. Bu kutrun ehâlîsi müddet-i ʿömründe ehl-i İslâm'dan âdem görmemiş ve böyle esbâb ve ihtişâmla elçilik nâmını işitmemiş bir garîb tâ'ife olmağın, evlâd ü ʿıyâlleriyle üçer beşer günlük yoldan mürûrgâhımız olan kasabât ü kurâya cemʿ olup, konduğumuz sâʿatden göçdüğümüz deme dek yanımıza hâzır ve evzâʿ u etvârımıza nâzır olmakda verdikleri izdihâm kābil-i taʿbîr olmadığından gayri, be-tahsîs Berlin şehrine dâhil olduğumuz gün sagīr u kebîr bernâ vü pîrî yolların iki tarafında ve üçer beşer tabaka [M1 249] hânelerinin pencerelerinde kāt-ender-kāt terâküm ve seyr ü temâşâya terâdüf ve tezâhumları vasıfdan hâric ve üns ü iştiyâka dâ’ir ʿarz eyledikleri inbisât ü ihtirâm mertebe-i mübâlağaya ʿâricdir.