Nev-be-nev imkânı mertebe-i ıttılâʿ-ı ahvâl-i mesâlik ve hudûd-i fevâyid-i sefâretden maʿdûd olduğuna binâ'en, Nemçe memleketinin evzâʿ u etvârı beyânına cesâret olunmuşdur. Nemçe memleketi her biri hükûmet ve sikkesinde müstakil dokuz krallığa ve üç dört dukalığa münkasem olup, cümlesi mülk-i mevrûsları olmak ve bir tarafdan ʿazl ü nasb kabûl etmemek vechi üzere mutasarrıflardır. Dokuz kral “Ashâb-ı İhtiyâr" maʿnâsına Elektör ismiyle mevsûm olmağın, içlerinden biri cümlenin muhtâr ve sergerdesi maʿnâsına imparator olmak lâzım geldikde, bu cümlenin ittifâk ve intihâbıyla olagelmek kavâʿid-i devletlerinden olup, bu sûretde imparatorluğa ihtiyâr eyledikleri kimesneye cümlesi şerʿ u kānunlarına muvâfık olan umûrda itâʿat ve ism-i câmî ile imperyo taʿbîr olunan memleketlerinde hâdis olan gavâyil defʿinde her biri hâline göre asker ile imdâd ü iʿânet eylemek üzere [M1 128] müteʿahhid ve münkādlar iken, mahsûlât-ı memleketlerinden imparatora senede ikişer doğandan gayri bir habbe vermek ʿâdetleri olmadığı beynlerinde meşhûrdur. Zikr olunan Elektör'lerin üçü papas ve kusûru sâhib-i seyfdir. Dokuz krallığın üçü Reno Eyâleti dâhilinde Magonçe [=Mainz] ve Kolonçe [=Kolonia/Köln] ve Treves sancakları olup, Papaslığ'a mevsûm olan Elektör-i Evvel ve Sânî ve Sâlis hükmündedir. Dördüncüsü Çeh Eyâleti olup, Elektör nâmıyla hâlâ İmparatoriçe Roma ve Aguşturya Dükası ve Macar Kraliçesi olan Marya Tereze tasarrufundadır. Beşincisi Bavyera Eyâleti olup, Elektör-i Hâmis tasarrufundadır. Yüz elli üç târîhi esnâsında Belgrad'ı Devlet-i ʿaliyye'ye veren Altıncı Karlos mürd oldukda, müddet-i medîdeden berü imparatorlar bunun mensûb olduğu Aguşturya hânedânından ola-gelmişiken, vâris-i mezkûru kalmadığından kızı Marya Tereze'ye iʿtibâr olunmayup, Elektörlar'ın cümlesi imparatorluğa hâhişker olmaları zımnında içlerinden zikr olunan Bavyera Eyâleti Kralı bulunan Karlos Belgrad'ı verüp, mürd olan Altıncı Karlos'un karındaşı kızını âgûş-i izdivâca çekmiş bulunmağla, imparatorluğa Elektörluk'dan fazla verâset ve istihkāk daʿvâsını dermiyân ve Françe Kralı'ndan istiʿânet ve zevcesi vesâtatıyla Çeh ve Macar Krallığı'na nâyil olmak sevdâsına tebaʿiyyet birle İmparatorluk nâmını tahsîl etmişidi. İki üç sene murûru hilâlinde mürd olmağın, Marya Tereze imparatorluğa ihtiyâr ve hâlâ zevci olup, Nemçe memleketinden hâric Toşkana Kralı olan Françesko dahi zevcesine muʿîn ve zamîme olmak vechi üzere lafzı murâd İmparatorluk ile iştihâr bulmuşdur. Altıncısı Saksonya Eyâleti olup, hâlâ Leh Krallığı ile Elektör-i Sâdis olan Agustos'un hükmünde iken, iki seneden berü Grandebur istîlâsıyla pây-mâl olmuşdur. Yedincisi Prusya Eyâletidir ki, Grandebur tasarrufundadır. Brandeburg [=Brandenburg] aslında bu eyâlet dâhilinde bir kalʿanın ismi olmağla, zâbitleri bu isimle meşhûr ve tahrîf ü tahfîf ile Grandebur denilmişdir. İsm-i ʿalemîsi Freverikosdur. Mezkûr Grandebur aslında İmparatorluk sevdâsıyla Marya Tereze'nin tezevvücüne tâlib olup, Luteran olmak töhmetiyle maʿyûb olup, Marya Tereze'nin pederi Karlos kendüyi damatlığa kabûlden ibâ ve Marya'yı kendü terbiyyet-kerdesi olan Frençesko'ya tezvîc etmekle, Grandebur [M1 129] derûnunda ʿukde-i ʿadâvet ibkā etmişidi. Binâʾen ʿalâ zâlik Grandebur taraf taraf Marya'ya izhâr-ı husûmet ve baʿzı eyâletin ihtilâs ve gāret-i gāyetinde hasbe'l-müdârât beynlerinde iki üç defʿa musâlaha ve müsâleme sûretleri cereyân etmişiken, Grandebur tek durmayup, hem-mezhebi olan İngiltere Kralı cenâhıyla hâlâ İmparatorluk hevâsında pervâz ve iki seneden berü külliyyetlü cenglere âgāz eylediği meşhûrdur. Marya Tereze hasebe'l-hilka ceng ve husûmet erbâbından olmadığından gayri, benât ü benînden hâlâ on üç evlâdı olup, leyl ü nehâr Françesko ile tereffüh ve tenaʿume derkâr ve evlâdların mâlik oldukları diyârdan bilâ-müzâhame hissedâr eylemek nuhbe-i efkârları olduğundan başka, ber-vech-i muharrer memleketi Çeh Eyâleti ile Aguşturya Sancağı'na mahsûr olup, Çeh Eyâleti ile Grandebur gāyilesinden birkaç seneden berü perîşân ve ʿavâ'id-i asliyyesine tedennî sirâyet eylediğinden gayri aslında müddehar hazîneleri olmayup, seferler vukūʿunda lâbüd hem-civârları olan krallardan ve agniyây-ı diyâr ve kenâyisden istidâneye muhtâc oldukları ve hâlâ düyûn-ı vâfireye ibtilâ ile ehl-i vezâ'iflerinin bir mikdârın tenzîl ve bir mikdârını ilgā misillü çâre-cûluğa tesaddî eyledikleri, kendi takrîrlerinden müstefâd olmuşdur. Macar Krallığı her ne kadar sûret-i zâhirde Marya'nın kuvvetü'z-zahrı ve âb-rûy-i memleketi görünür ise Macaristan aslında Devlet-i ʿaliyye hudûduna mücâvir ve Macar ehâlîsi Nemçelü'den mütenâfir olmağla, Rakoci-oğlu ve Tökeli misillü Macar aʿyânı taraf-ı Devlet-i ʿaliyye'ye ilticâ ve niçe kerre ceng ü cidâl istimrârına bâʿis oldukları ʿindlerinde hüveydâ olmağın, bu gāyileyi defʿ içün Marya'nın pederi sâbıku'z-zikr Altıncı Karlos Macaristan'ı on beşer yirmişer köy ayırup, Macar beyzâdelerine zeʿâmet ve ocaklık misillü tevzîʿ u taksîm etmeğin, mahsûllerinden Kraliçe'nin hissesi olmayup, seferler vukūʿunda asker ve akça ile baʿzı mertebe imdâd ü iʿânet husûsunu kendü mürû'etlerine havâle edegelüp, cebr ü kahra dâ'ir muʿâmeleden ictinâb üzere oldukları mütevâtirdir. Belî Kraliçe'nin dahi baʿzı mahallerde hâs misillü ʿakār ve kurâsı olmağla, anın mahsûlâtı kendüye ʿâyid ve kendü anbarlarında iddihâr edüp, vaktinde ziyâde behâ ile fürûht ve ticâret mesleğine sâlikdir. Hattâ bu gûne hâslarının ve Çeh Eyâleti'nin mahsûlâtı semen-i gālî ile râyic olmak içün Macaristan'ın Beç'e zahîresi gelmek memnûʿâtdan olup, Macaristan ehâlîsi kendü [M1 130] mahsüllerin kendü vilâyetinde satmağa mecbûr ve câ-be-câ senelerde mahsulleri ziyâde olup, diyârlarında behâ etmediğinden, Eflak ve Boğdan'a semt olan mahallerden Tuna ile İstanbul'a getürmeye hâhişker oldukları maʿlûm olmuşdur. Eyâletlerinin sekizincisi Balatnat [=Renanya-Palatina] Sancağı olup, Elektör-i Sâmin tasarrufundadır. Dokuzuncusu Hanoveri Eyâleti dimekle maʿrûf ve hâlâ İngiltere Kralı Corcu'nun mülk-i mevrûsu olup, kāyim-makām ile zabt ede gelmişdir. Zikr olunan Elektörluklarından başka Savoya Sancağı müfrez dükalık olup, hâlâ Sardunya Kralı hükmündedir. Heseyeh (Hesse) Sancağı dahi müstakil dükalık ve Ebyâ Eyâleti dahi başka müfrez ve müstakil bir cumhûr tasarrufundadır. Bu tafsîlden Nemçe memleketinin kesret-i şürekâsı âşikâr ve İmparatoriçe'nin hükmü cârî olduğu eyâletin hey'eti ve Devlet-i ʿaliyye-yi ebediyyü'l-karara hayyiz-i nisbeti, ke'ş-şemsi fî vasati'n-nehâr âşikâr ü be-dîdârdır. Bu takrîrden eyâletlerinin ʿadem-i vüsʿati ve îrâd-ı muʿayyenelerinin kılleti müstebân ve mefhûm iken, “izhâr-ı ʿacz u iztırâr etmeyüp, tedâbîr-i mülkiyyeleri temşiyetinde muktezî olan emvâli kandan tedârük ederler?” suʾâline şöyle cevâb verilür ki, “Bunlar her ne kadar ashâb-ı tenaʿʿum ve tereffühden görünürler ise, devletlerinin ahvâli gāyetde mazbût ve merbût olup, îrâd tahsîlinde hîle vü hudʿa icrâsına fikirlerin iʿmâl ve mesârıf ve ihrâcât bâbında isrâf ve itlâfdan mücânebet ile imsâk ve tasarruf dekāyikına riʿâyetde ihmâl etmezler. Meselâ Devlet-i ʿaliyye tüccârından gayri Beç'e metâʿ getüren France ve İngiltere bâzergânlarından yüzde otuz guruş gümrük ve bir öküzden dört beş altûn bâc almak ve ekser-i meʾkûlâtın beyʿ u şirâsında müdahaleleri olup, hamr u duhân misillü havâyic-i ʿâmmeden asl-ı semeni kadar resm almak ve gurûb-i şemsden sonra varoş ve kalʿa kapularından içerü girmek irâdesinde olanların ağniyâ vü fukarâsından akça devşirmek ve komedya dedikleri hayâl-hânelerine kral ve kraliçeye varınca sıgār u kibârı her gice cemʿ u hâzır olmak mühimmât-ı beldelerinden olmağın, herkesin tabaka va mikdârına göre celb-i dirhem ü dînâr eylemek misillü mukûs ve mekrûhâtın gāyeti olmayup, Devlet-i ʿaliyye'den gayri düvel-i Nasârâ elçilerine bir habbe virmezler. El-hâletü hâzihî Grandebur ile müşâcere ve mugālebeleri keyfiyyeti şöyle fehm olunmuşdur ki, Grandebur-i mesfûr İmparatorluk ile tevfîr-i mülke dâ’ir olan ümniyyesin tahsîlden gayri fikirde olmayup, leyl ü nehâr hezâr hîle ile asker terbiyyesi ve iʿmâl [M1 131] ve irâdesi hâletlerinde bezl-i tâb ü tüvân ve bi'n-nefs melâhim ve mehlekeye iktihâm ile meydânda sâhib-i ikdâm ü cevelândır. Bunlarda ceng ve husûmet ve tevsîʿ-i memleket dâʿiyyesi ber-taraf olup, mücerred bi'z-zarûrede defʿ-i sâ'il mülâhazasıyla müdâfaʿa kaydında olduklarından gayri muʿîn ve mededkârları olan Françe ve Moskov devletleri hâtır içün askerlerin mehlekeye uğratmayup, [Mısra]: Uzakdan merhabâ ey ayı kardaş meʿâliyle imrâr-ı eyyâm ve belki kraliçenin devleti ber-geşte olduğu sûretde kendülere mücâvir ve münâsib olan mahallerden hisse-mend olmak recâsını igtinâm ederler. Bu sûretde Grandebur gālib olmak cânibi râcih iken, İbn Haldûn Mukaddime'sinde mestûr olduğu üzere devlet-i müsteciddenin devlet-i müstekarra üzere galebe-i külliyyesi tûl-i zemân ve tekerrür-i tavârık-ı melevâna mevkūf olmağın, fi'l-hakīka Grandebur'un eyyâm-ı istidrâcı mümted olursa, husemâsın istîsâl eylemek kavâʿid-i hükmiye-i mücerrebeden hâric değildir.