Kasr-ı himmet ile şeref-i nefs, denâ'et-i nefs ile hâsıl olan ʿulüvv-i himmetden evlâdır. Zîrâ himmeti ʿâlî olan taleb-i mâlâ-yestahıkka müteʿaddî ve iltimâs-ı mâlâ-yestevcibuhûya mütehattî olarak, lâzım olmayan fiʿle müsteşrif ve istignâ hâsıl olmayacak şey'e mütetalli olup, bu sebeble leyl ü nehâr hemm ü gamm ile vakti murûr ve rûy-ı râhat u inbisâtdan mehcûr olur. Fazl-ı kanâʿat fehm olunarak rızâ, bimâ-kaseme teslîm ve kadr-i zarûretle iktifâ, efdal-i aʿmâlden olup, hattâ "Ve-le-nuhyiyennehû hayâten tayyibeten" tefsîrinde İbn ʿAbbâs hazretleri [Ü3 189b] "hayâten tayyibe"yi kanâʿatle tefsîr etmişlerdir. "Hıyâru ümmetî el-kāniʿu ve şirâruhum el-tâmiʿu" hadîs-i şerîfi dahi baʿzı ecilleden mesmûʿ olmuşdur. "Rızâ bi'l-kefâfi mü'eddiyün ʿafaf" olup, fevka'l-kifâyeyi taleb isrâf ve "Mâ-zâde ʿani'l-hâce" olan şey' ibtilâ' u mihnet olduğu mücerrebât-ı umûrdandır. Nefis, vâhid ve sıfatı müteʿaddid olup, ehvâsı iʿtâ olundukda, tebeddül edüp, baʿzan kalb ve rûha tâbiʿ ve baʿzan tabʿa mutâviʿ olup, künh ü hakīkati rûh gibi maʿrûf olmayup, kendüye teʿalluk-ı ʿilm dahi bi-hasebi'l-havâssdır. Dünyâ ve mâ-fîhâ racül-i vâhide münhasır olsa, dünyâdan hissesi ancak kūt-ı yevm ve meʿvâ ve setr-i ʿavret edecek kadar [Ü4 112b] libâs olup, mâ-ʿadâsı hazz-ı nazar olduğu zâhirdir. [Mısra:] Hasbüke'l-kanaʿu mansıben ve kefe'l-mer'e naʿîmen muhâdarâtü'l-kirâm [Mısra:] Hiye ehnâ mevâridi'l-ʿayşi lâkin kedderathâ me'ûnetü'l-ihtişâm Eflâtûn-ı İlâhî'ye: “Dünyânın sürûru nedir?” deyü su'âl olunmuş, “Rızk-ı maksûma kanâʿatdir” demiş. “Hemm-i dünyâ nedir?” denmiş, “Dünyâya rağbet ve hırsdır” demiş. Ve bu sıfât-ı zemîmenin ihtiyârı bi-hasebi'l-cehldir. Zîrâ kuvve-i fikriyyenin emrâzı her ne kadar bi-hasebi'l-merâtib kesîr ise dahi, aʿzam ü eşeddi min-ciheti'r-redâ'e cehl olup, insân bu hâl üzere meftûr iken kemâl-i beşeriyyet insânı bu vartadan ʿâyik ve semt-i rüşd ü felâha sâyik olduğu muhtâc-ı beyân değildir. “Yevme tebyazzu vücûhun” âyeti tefsîrinde ʿulemâ, “Ey, tebyazzu vücûhu kavmin bi'l-kanâʿati ve tesveddü vücûhu kavmin bi't-tamaʿi” yazdıkları kitâb-ı hakāyıkda musarrahdır.